Šta su to 'radnički savjeti'?

[Lamanov]

[PROL/ANTIBLOG]

[font=Georgia]Napomene o radničkim savjetima

Svaki pojedinac i grupa koja se upusti u vode radikalne ljevice eventualno se susreće sa pojmom radničkih savjeta. U krajnjoj liniji trebamo sebi postaviti pitanje: šta su radnički savjeti? Za ljude sa „ovih prostora“ koncept može biti donekle konfuzan zbog spoznaje specifičnog iskustva koje je nosilo identičan naziv. Jedan pogrešan način razumijevanja proističe i iz posmatranja radničkih savjeta kao „organa“. Radnički savjet „je odnos (a ne “organ” ili “tijelo”) u kojem ljudi neposredno razmatraju svoj položaj i artikulišu svoje težnje, bez prisustva stručnjaka za dijalog, izražavanje, predvođenje, delovanje” (Blok 45). Suština tog odnosa stvara se kada ljudi određenog socijalnog profila (radnici, studenti, seljaci) u borbi za preoblikovanje sopstvenog vremena i prostora uspostave direktnu komunikaciju među sobom i počnu sami (ali zajedno) donositi odluke koje se njih tiču. Tako se savjeti stvaraju “odozdo” kada se različite grupe koje se prepoznaju u toj istoj borbi povežu kroz jedno koordinaciono “tijelo” u kome donose zajedničke odluke. Tako se borba, koja se obično javlja iz štrajka na radnom mjestu, ako on uspije zaobići “predstavničke strukture” (sindikate), proširuje na ostatak zajednice zajedničkim djelovanjem ljudi povezanih istim problemima (siromaštvom, eksploatacijom, otuđenjem). Kako se predstavnici za te “savjete” biraju među samim biračima, ti isti predstavnici (delegati) obavezni su prenositi odluke njihovih birača (imperativni mandat), i mogu se od strane njihovih birača opozvati (smijeniti) u svako doba. Ovakva vrsta upravljanja zajednicom naziva se “direktna demokratija”.

Prvi savjeti su se pojavili u Rusiji 1905. iz štrajk pokreta kada su štrajk komiteti (pojedine grupe štrajkača) jednog mjesta slali delegate u “sovjet” – koordinaciono tijelo – koji je bio sačinjen od istih. Oni su se javljali, u raznim oblicima, ponovo u Rusiji 1917, zatim Njemačkoj, Italiji, i Španiji (dvadesetih i tridesetih) i u Istočnoj Njemačkoj, Poljskoj i Mađarskoj (pedesetih). Sama pojava savjeta značila je ogromno praktično otkriće u revolucionarnom radničkom pokretu. Radnici su pronašli dugo traženi autonomni oblik kroz kojeg mogu ostvariti svoju emancipaciju. U mnogim slučajevima, oni su postali glavna vlast nad prostorom u kome su birani, i svoj autoritet su zasnivali na načinu sopstvenog nastanka. Zbog poraza koji su nastupili, iskustvo radničkih savjeta izazvalo je oštre podjele u komunističkom pokretu, podjele čije se konture teško mogu razaznati, jer su savjeti ulazili, kako u iskreno praktično djelovanje, tako i u licemjernu demagogiju, uz različita iskustva u pojedinim zemljama. Lenjinove proklamacije “sve vlasti sovjetima” na kraju su značile vlast boljševičkoj partiji. Samo iskustvo sovjeta u Rusiji je mnogoznačno: sa jedne strane postojali su oni u koje su mogli ući samo radnici i vojnici (kao u Kronštatu) dok su se u većinu sovjeta mogli birati vanjski “predstavnici”, najčešće partijski ljudi (kao u Petrogradu i Moskvi). Zato britanska grupa Solidarity radije ističe fabričke komitete, koji su prije sovjeta bili otjelovljenje direktne demokratije – kako su predstavljali želje radnika par excellence. U to vrijeme anarho-sindikalisti bili su jedini do pojave opozicije Mijasnikova koji su tražili “apsolutnu radničku kontrolu”, za razliku od lenjinističke verzije: organičene “kontrole” – nadzora. U Njemačkoj su savjeti trpili krvave transformacije, ali se njihova snaga dovoljno ocrtala pred sam poraz, kao i u Italiji (Gramši, iako u zatvoru, nije mogao a da ih ne unese u svoj program; Luksemburgova je učinila isto), pa se rodila struja koja je proklamovala – nasuprot boljševika i Kominterne – neograničenu vlast savjetima, kao vlast radnicima, a ne partijama (“lijevi komunisti”: Pannekoek, Ruhle, Gorter, Mattick, Korsch, Pankhurst, itd.).

Kada je pokret poražen, ostalo je iskustvo. To iskustvo, tako snažno i nedvosmisleno, predstavlja jedini fiksni element revolucionarnog pokreta (iako u suštini fluidan), jedini bastion radikalne ljevice (iako zaista neuhvatljiv), koja negiranjem tog elementa negira sama sebe, priznajući sve drugo.

Šta vlast savjeta kao process znači? “U tom procesu proletarijat postaje subjekt koji odbacuje svoju čisto kontemplativnu ulogu: njegova svijest sada je jednaka praktičnoj organizaciji koju je sam izabrao, jer ta svijest više ne može da se razdvoji od njegovog doslijednog djelovanja na istoriju” (Debord). Šta je njen cilj? “Zadatak radničkih savjeta zato nije samoupravljanje postojećim svijetom već njegova neprestana kvalitativna promjena; drugim riječima, konkretno prevazilaženje robe, te ogromne stranputice u istoriji čovjekove samoproizvodnje” (Khayati). Roba, kao otuđenje čovjekovih aktivnosti, prestaje sa postojanjem kada radnički savjeti – kao novi odnos – preoblikuju domen “proizvodnje stvarnog života”, te osnove svih društvenih kretanja. Tako i sami radnici, preuzimajući kontrolu nad sopstvenom aktivnošću, prestaju biti roba.

Šta to znači za istoriju „radničkih savjeta“ u Jugoslaviji? U kontekstu svega rečenog oni su contradictio in adjecto. Nametnuti „odozgo“, dekretom, zakonski ograničeni na mjesto rada, formirani radi pomoći oko upravljanja sistemom robne proizvodnje uz ograničeno učešće radnika koji se i dalje uzimaju u najam, oni su tvorevina birokratije. „Samoupravljanje robnom proizvodnjom samo će pretvoriti svakog pojedinca u programera sopstvenog preživljavanja – umijesto kapitalističkog kruga, dobićemo samoupravljački pravougaonik” (Khayati). Da bi kao radikalni ljevičari ostvarili svoj zadatak u pomoći samoemancipacije svih potčinjenih klasa, iskustvo savjeta moramo shvatiti ozbiljno – ali samo u njihovom pozitivnom kontekstu, jer samo tako možemo bogato iskustvo preokrenuti iz sjećanja na poraze i greške u teorijsku poeziju potpune subverzije postojećeg, u stvaranje društva koje će biti samoostvarena “pozitivna čovjekova samosvijest” (Marx).[/font]

[Bobi]

Odlična tema. Smatram da temelj za ponovni rast revolucionarnog pokreta mora biti direktna demokratija i na nju naslonjeno stvaranje samoupravnih struktura poput radničkih saveta, fabričkih komiteta (itd.) ali i teritorijalnih struktura - na mesnom, oblasnom, regionalnom (itd) nivou. Jer su upravo te samoupravne, direktno demokratske strukture osnov novog uređenja (poretka) koje će zameniti Državu.

Za početak evo jednog teksta na tu temu:



Samoupravljanje i španska revolucija 1936-37.

Po prvi put od pokušaja uspostavljanja socijalizma u Rusiji, Mađarskoj i Njemačkoj, koji su uslijedili poslije prvog svjetskog rata, revolucionarna borba španskih radnika predstavila je drugačiji tip prelaska od kapitalističkog do kolektivnog načina proizvodnje koji je, upkros svojoj nesavršenosti, bio izveden u impresivnim razmjerama. Karl Korš - 1939.

Tridesetšest godina nakon prvih pobjeda, španska revolucija ostaje najznačajniji praktični pokušaj samoupravljanja koji se odigrao u ovom vijeku. Iskustvo španskih radničkih savjeta čini važnu polaznu tačku za savremeni proletarijat, kako u pogledu dostignuća, tako i u pogledu grešaka. Rasprostranjeno prikrivanje ovog dijela istorije stvorenog od strane proletarijata samo pojačava njen, u osnovi, radikalan karakter. Potiskivan od strane buržoaskih istoričara i, jednako, lenjinista, iskrivljen u neprepoznatljiv mit od strane onih anarhista/kinja koji/e ga čuvaju kao jedan od njihovih “zlatnih trenutaka”, revolucionarni pokret u Španiji i dalje predstavlja izvor neprilika za ideologiju. Aktivnosti “neobuzdanih elemenata” španskog proletarijata pokazale su se kao skandal za sve partije. Revoluciju su, mnogo prije pobjede fašista, eliminisale kombinovane snage staljinista, liberala i “liberterskih” birokrata samog anarhističkog pokreta u čije su ime najradikalniji/e pripadnici/e radničke klase djelovali/e. Španski “građanski rat” je zapravo počeo poslije poraza revolucije.

Revolucija u Španiji predstavlja poslednje uporište tradicionalnog proleterskog pokreta i u okviru njene istorije sadržani su svi pozitivni aspekti tog pokreta, kao i kontrarevolucionarne snage i ideologije koje su joj se suprostavljale. Borba koja se razvila između lenjinizma i savjeta u Rusiji ponovila se i u Španiji na mnogo širem i dubljem nivou. Ponovo otkrivajući radničke savete u sopstvenoj praksi, španski proletarijat je predstavljao naslednike Kronštata, njemačkih kao i italijanskih savjeta; sa španskim savjetima revolucionarni pokret, koji je bio poražen od strane socijaldemokratije i boljševizma, ponovo se pojavio. Španska revolucija je bila međunarodna borba ne samo u smislu da su borci/kinje dolazili/e iz raznih zemalja, već je njeno postojanje značilo suprotstavljanje svim vladajućim silama svijeta. Kao što je italijanski anarhista Berneri (Berneri) primjetio: “Danas se borimo protiv Burgosa (Burgos), ali sutra ćemo morati da se borimo protiv Moskve da bismo odbranili našu slobodu.” Ovaj rat protiv hijerarhije je, štaviše, postao borba protiv ideologije uopšte.

Prije revolucije CNT je pokušao da integriše savjete u svoju ideološku šemu; dokument usvojen na kogresu CNT-a u Saragosi (jun 1936. godine) bio je u osnovi savjetski (konsilistički) program i priznavao je savjete kao osnovni organ revolucije. Iako je unapređivao revolucionarnu teoriju radničkih savjeta, sam CNT, međutim, nije bio savjetska organizacija – načelo direktne demokratije po kom je trebalo da savjeti djeluju nije se odrazilo na strukturu anarhističke organizacije. Iako španski/e anarhisti/kinje nisu zaboravili/e lekcije boljševičke kontarevolucije, njihovo odbijanje “revolucionarnog” predstavništva – partije koja drži vlast u ime proletarijata – bilo je čisto formalno. Pitanje demokratskog organizovanja dovešće do propasti anarhizma. Iako eksplicitni pozivi na socijalnu revoluciju – onu u kojoj će proletarijat preuzeti upravljanje nad sredstvima za proizvodnju bez posredovanja države – ostaju jedna od zasluga anarhizma, stvarni praktični zadatak ostvarivanja takve revolucije ostao je izvan njega.

Da bismo razumjeli/e špansku revoluciju, ne radi se o prostom prevođenju “nesvjesnih tendencija u svjesne” već u pojašnjavanju akcija veoma klasno svjesnog proletarijata, akcija koje su bile pokrivene velom ideologije, a ipak je premašuju. Pojavljivanje savjeta (1936. godine) je rezultat pedesetogodišnje revolucionarne aktivnosti, uglavnom pod okriljem španskog anarhističkog pokreta. Ipak, pravu revoluciju su obilježile taktičke greške anarhista/kinja; julske eksproprijacije su bile odgovor na fašistički puč, a ne anarhistički ustanak. Vjera anarhista/kinja u apokaliptičnu snagu generalnog štrajka se, uglavnom, pokazala kao priviđenje; CNT-FAI nije bio sposoban da, u ustanku za ustankom, proširi težište revolucije izvan ograničenog kruga od nekoliko gradova ili regiona. Do 1936. godine anarhosindikalistička ideologija se pokazala zastarjelom; spontani razvoj radničkih savjeta tokom insurekcije u Aragonu 1933. godine i/ili revolta rudara iz Asturije predstavljali su praktičan napredak u odnosu na anarhosindikalistički program stvaranja revolucionarnog društva zasnovanog na sindikatima. Revolucionarni komiteti Aragona i Asturije, koji su sebe uspostavili kao društvene i ekonomske pokretače, kao dodatak vojnim kapacitetima, ponovo su se javljali širom Republike Španije tokom jula 1936. godine, a njihovo postojanje je uplašilo lidere CNT-FAI koliko i republikansku vlast.

Od svog začetka anarhistički pokret u Španiji je zadržao implicitno hijerarhijsku strukturu koja se ogledala u dualističkom odvajanju političkog i ekonomskog sektora. Dok je anarhistički sindikat, CNT, organizovao radničku klasu u pripremama za socijalnu revoluciju, FAI je stvarao “svjesnu manjinu” anarhističkih militanata/kinja. CNT-FAI je bio skrojen po uzoru na elitističku koncepciju organizovanja, veoma sličnu Bakunjinovom “Savezu za socijaldemokratiju”, koju je (Bakunjin) definisao kao sastavljenu od “federacija radnika/ca, koje jedne sa drugima stvaraju slobodne paktove, sa malim tajnim revolucionarnim tijelom koje ih prožima i kontroliše”. Tajni FAI je sebe prepoznao u ulozi “motora koji proizvodi basnoslovnu energiju potrebnu za pokretanje sindikata u smjeru koji najviše odgovara čežnji čovječanstva za renovaciju i oslobođenje”. U praksi, ova organizacija se ponašala kao kvazi-lenjinistička avangardna partija, a skrivene hijerarhijske podijele CNT-FAI kao cjeline su postale društvena realnost nakon jula 1936. godine. Neizmjerna revolucionarna aktivnost anarhističkih masa bila je poražena borbom u kojoj je zvanični CNT-FAI stao na stranu buržoaske republikanske države i novostečenog saveznika - Komunističke partije. To što su postigli fabrički savjeti, agrarni kolektivi i radničke milicije tokom 1936-7. godine bilo je uprkos politici i akcijama zvanične anarhističke organizacije. Pored svega, uprkos preprekama koje su se uzdizale na tom putu, pokret za samoupravljanje u španskoj revoluciji nudi najjasniji istorijski primjer istinskog socijalizma.


II

Istorijska eksplozija kakva je španska revolucija bila, ne može se objasniti u okvirima kategorije "građanski rat“; ona je predstavljala razvijanje oštre klasne borbe u kojoj se španski proletarijat borio za sebe koliko i protiv Franka. Na fašistički ustanak nije odgovorila impotentna republikanska vlada već narodna insurekcija (pobuna) u kojoj su učestvovali muškarci, žene i omladina i kojom su uništili, za manje od jednog mjeseca, čitavu mrežu španskog društva. Naoružani proletarijat je u julu zaista ostvario ukidanje crkve i države, i zamijenio kapitalističke načine proizvodnje sopstvenim ekonomskim i društvenim oblicima. Sledeće godine su vijeća, koja su radnici/e osnivali/e, postala treća sila koja se borila i protiv fašista i pokušaja republikanske vlade da ponovo uspostavi svoju vlast. Uspjesi radničkih i seljačkih milicija ne mogu se mjeriti u čisto vojničkom smislu. Dok su kontrolisale napredovanje fašista, ove milicije su - što je bitnije - primjenile revolucionarni program eksproprijacije i kolektivizacije. Slogan "rat i revolucija u isto vrijeme“ činio je osnovu djelovanja tih milicija. Svuda gdje je bilo moguće, širom Republike Španije, radništvo je preuzimalo fabrike, seljaci/nke su kolektivizirali/e svoju zemlju, a revolucionarne snage su bile organizovane u cilju širenja i odbrane revolucije: "novi svijet nosimo u srcima, svijet koji se u ovom trenutku razvija“ (Durruti.)

Period revolucionarnih okupacija koji je počeo tokom jula je pokazao da savjetski oblici mogu zaživjeti. Španska vijeća (za razliku od onih iz Rusije, Njemačke i Italije) su imala mogućnosti da pitanja o samoupravljanju postave i praktično, nastavljajući dalje od neophodnog naoružavanja radnika do organizovanja proizvodnje. U industrijalizovanim područjima Katalonije, anarhističkom uporištu, proletarijat je pokazao da je sposoban da unapređuje i rukovodi modernom gradskom ekonomijom, povećavajući produktivnost u isto vrijme obezbjeđujući usluge neophodne za stanovništvo – revolucionarna Barselona je svjedok uspjeha samoupravljanja u Španiji. Slični rezultati su postignuti u ruralnim područjima Aragona i Valensije, gdje su tokom procesa kolektivizacije uvedene savremene tehnike u obradi zemlje. Najradikalniji aspekt ovog pokreta, međutim, nije prosta racionalizacija španske ekonomije, već pokušaj da se praktično realizuje kritika političke ekonomije. Od početka okupacija, španski projetarijat je proklamovao liberterski komunizam (communismo libertario) u kojem su i novac i roba bili ukinuti. Uprkos, po opštem priznanju, primitivnim ekonomskim uslovima, španski savjeti i kolektivi su bili u mogućnosti da razviju sistem distribucije i razmjene koji je predstavljao kvalitativno potiskivanje odnosa kapitalističke proizvodnje. Dilema ‘ekonomski’ ili ‘moralni’ podsticaji, problem birokratskih klasa pseudo-socijalističkih država, nije se javio u revolucionarnoj Španiji. Radikalno sprovođenje u stvarnost izreke “od svakog prema mogućnostima, svakom prema potrebama” dalo je dovoljno podstreka proletarijatu da dostigne, ili još bolje, nadmaši zahtjeve koje je rat nametnuo.

Sposobnost spontanog organizovanja koju je španski proleterijat demonstrirao tokom revolucionarnog perioda opovrgnuo je, jednom zauvijek, lenjinističke laži o potrebi za “pravim vođstvom”. Preuzimanje potpune kontrole nad sredstvima za proizvodnju pratilo je uspostavljanje direktne demokratije u kojoj su osnovni organi moći bili savjeti - “revolucionarni komiteti koje je stvarao narod u cilju ostvarenja revolucije” (CNT, 20. decembar, 1936.). Uprkos razlikama u pojedinim karakteristikama, vijeća i kolektivi su, u suštini, djelovali na istim osnovama: delegati/kinje su birani/e za izvođenje određenih zadataka i koordinaciju proizvodnje – ovi delegati/kinje su imali/e ograničenu moć i bili/e su podložni/e opozivu od strane opšteg skupa (zbora) radnika/ca i seljaka/nki, na kojima su se donosile sve važnije odluke. Pored uspostavljanja unutrašnje demokratije, vijeća su težila proširenju svoje moći kroz međusobnu koordinaciju aktivnosti; stvoreno je jedinstvo između fabričkih savjeta i poljoprivrednih kolektiva ne samo u milicijama, u kojima se seljaštvo i radništvo borilo rame uz rame, već i kroz stvarnu federaciju pokreta i razmjenu delegata/kinja. Iako su buržoaski sociolozi i istoričari pokušali da revolucionarnu aktivnost anarhista/kinja sa sela prikažu kao “primitivni religiozni pokret” potrebno je proučiti i “Program federacije aragonskih kolektiva” da bi se procijenila napredna svijest ruralnog proletarijata: “Predlažemo ukidanje lokalnih granica na imanjima koje obrađujemo... Slobodni radni timovi će se koristiti za pojačanje kolektiva kojima nedostaje radna snaga”. Španski pokret za samoupravljanje nije bio zahtjev za prostom regionalnom autonomijom – savjetska federacija je napravljena tako da u potpunosti zamjeni tradicionalnu vlast.

Oblik u kojem su se vijeća stvarala direktno je vezan za organizovanje radničkih milicija u kojima su se principi direktne demokratije prvo i razvili. U julu, naoružane kolone španskog proletarijata su, u stvari, bile revolucija. Njihova uloga je bila društvena koliko i vojna, likvidacija buržoaskih elemenata od strane milicija nije izvedena zbog “odbrane republike” već kao početni korak u radikalnoj transformaciji španskog društva. Same milicije nikada nisu imale za cilj da postanu dio regularne armije; struktura milicija predstavljala je radikalan raskid sa uobičajenim metodama vođenja rata, prosto zbog toga što su bile organizovane na revolucionarnim demokratskim linijama. Kao i pobunjeničke vojske njemačke i ruske revolucije, španske milicije su predstavljale vojno krilo savjetskih snaga; vojnički savjeti su, kao i fabrički zborovi i kolektivi, birali delegate/kinje koji/e su se mogli/e opozvati. Nehijerarhijski karakter ovih milicija je potvrđen činjenicom da činova i plata nije bilo. Istorija španskih milicija ostaje primjer oružanih proleterskih snaga: revolucionarne kolone su se, sve do kraja, opirale svakom pokušaju “militarizacije” koja je imala za cilj da ih pretvori u regularne vojne jedinice. Prkosno, njihov slogan je postao: ”Milicioneri/nerke, da! Vojnici/kinje, nikad!”.


III

"Moramo da izvedemo totalnu revoluiju. Eksproprijacija takođe mora da bude totalna. Ovo nije vreme spavanja, već izgradnje… Ako španski/a radnik/ca ne izvaja svoju slobodu, država će preživeti i rekonstruisati autoritet vlade, uništavajući komad po komad i ono malo što je postignuto po cenu hiljadu herojskih dela.” - Solidaridad Obrera, Aug.26, 1936


Uprkos brzom napredovanju radničkih milicija u Španiji, socijalna revolucija koja je započela u julu nije uspjela da uspostavi apsolutni autoritet savjetskih snaga. Iako je republikanska vlada bila ozbiljno oslabljena, ona nije, naravno, abdicirala u korist proletarijata; poslije jula dvojna vlast je postojala u ‘anti-fašističkoj’ Španiji – između snaga novog revolucionarnog poretka i ostataka buržoaske republike. Savjeti, formirani tokom jula, učinili su vladu praktično irelevantnom i skoro da su zamijenili sindikalističku strukturu CNT-FAI; on (CNT-FAI) je bio poražen u tom smislu što nije uspeo da shvati da je neophodno da konsoliduje svoju moć – konsolidacijom koja bi nužno značila napuštanje svih tradicionalnih organizacija. Iako se slogan iz Asturije, UHP (Ujedinite se, braćo proleteri&#33 ponovo pojavio tokom jula i ujedinio različite činioce proletarijata oko zajedničkog programa revolucionarnih aktivnosti, ideološke podjele su se uskoro ponovo javile i spriječile željeno jedinstvo. Proletarijat se podijelio po partijskoj liniji, anarhistički/e vojnici/kinje (obični ljudi) i POUM (mala marksistička partija) su bili/e jedini/e koji/e su podržali/e revoluciju. Uprkos tome, revolucionarni proletarijat je bio u većini, ali – nažalost - nije iskoristio prednost svoje pozicije. Greškom posvećeno poverenje vođstvu CNT-FAI-a vodilo je u situaciju u kojoj su anarhističke mase morale nevoljno da pristanu na postepen gubitak sopstvene moći. Pozivajući staljinističkim sloganima na “jedinstvo” i “disciplinu”, CNT-FAI je pokušao da ubjedi proletarijat da je ukidanje savjeta i milicija bila neophodnost koju su nametnule potrebe građanskog rata.

Iako je anarhistički proletarijat započeo rekonstrukciju društva na linijama samoupravljanja, zvaničnici CNT-FAI su se pripremali za kompromise. Kolaboracionistička politika anarho-birokrata je postala očigledna kada su ostavili po strani svoju antidržavnu ideologiju i kada su ušli u vladu. Idući tako na ruku staljinistima, koji su ubrzano organizovali republikansku sitnu buržoaziju u kontra-revolucionarni pokret, CNT ministri su pristali na vladinu akciju usmjerenu protiv savjeta. Vladini opštinski savjeti, koji su uključivali neproporcionalno veliko predstavništvo UGT-a i Komunističke partije, formirani su s ciljem da se zamene proleterski savjeti. Pored toga, rukovodstvo CNT-a je pomoglo da se izradi Dekret o kolektivizaciji (24. oktobra 1936.), koji će ograničiti moć savjeta; umesto samoupravljanja predložili su uspostavljanje jednog oblika ‘radničke kontrole’, u kojoj su radnički komiteti imali čisto savetodavnu ulogu.

Neuspjeh španske revolucije leži u njenoj nesposobnosti da se proširi do tačke u kojoj će savjeti i milicije preuzeti potpuno vođenje revolucionarnog pokreta i, što slijedi, Republike Španije u cjelini. Iako su bili neizmjerno uspješni u organizovanju vojnih i ekonomskih poslova, španski savjeti nisu uspjeli da stvore pozitivan praktičan i teoretski izraz sopstvenog postojanja. Nesposobni da se definišu u odnosu na CNT-FAI, svuda su bili zaobilaženi. Svaki pokušaj da djeluju protiv neprijatelja revolucije spriječen je od strane republikanske grupe; staljinisti i liberali su imali mogućnost da praktično neometano rekonstruišu mašineriju vlasti. Jedna za drugim, republikanska ministarstva su sabotirala pokušaje samoupravljanja, ne dajući kredit fabrikama itd., bez ikakvog ozbiljnog odgovora – anarhističke milicije kojima nije obezbeđeno oružje nisu razoružavale one koji su pripremali njihovo uništenje. Uništenje španske revolucije nije, naravno, proteklo bez protivljenja, ali proletarijat nije prepoznao izdaju sve do, ili tačnije, poslije početnih koraka protiv savjeta i milicija. Berneri je bio jedan od prvih koji je otvoreno postavio krucijalno pitanje u odnosu na revoluciju u otvorenom pismu anarhističkoj političarki Monsenji (Montseny), pisao je: “Dilema: rat ili revolucija – nema više smisla. Dilema je samo jedna: ili pobjeda nad Frankom kroz revolucionarni rat, ili - poraz. Problem, za tebe i ostale drugove, je izabrati između Tjerovog Versaja i komunarskog Pariza prije nego što su Tjer i Bizmark stvorili svetu uniju.” Nažalost, snage španskih tjerista su već djelovale; lijevo krilo anarhističkih masa koje je sarađivalo sa borcima POUM-a, nije pružilo značajan otpor sve do početka 1937. godine. Ljevičarska anarhistička grupa, Durutijevi prijatelji, sprovodila je agitaciju među radničkim milicijama za odbranu revolucije, ali do tog trenutka inicijativa je već prešla sa proletarijata na snage njegovih neprijatelja.

Kampanja republikanskih buržoaskih snaga (vlada, Komunistička i Socijalistička partija) protiv radničkih savjeta postala je očigledno nasilna u maju 1937. godine kada su staljinisti i katalonski nacionalisti krenuli ka samoupravnoj telefonskoj centrali u Barseloni. Kao posledica toga, radnička klasa tog grada spontano je ustala da brani svoju revoluciju; podignute su barikade, policija razoružana, a naoružani/e radnici/e su kontrolisali/e grad. U tom trenutku, kontrarevolucija je mogla biti poražena, bar u Kataloniji. Anarhističke milicije sa aragonskog fronta bile su spremne da marširaju do Barselone – pobjeda je, za vladu i staljiniste, bila daleko od osigurane. Radnici/e iz Barselone su, međutim, ostali/e na čisto odbrambenim pozicijama i oklijevali/e su da krenu van svojih oblasti. Ova pat-pozicija je išla u korist onih koji su pokušavali da smire situaciju, a kao i ranije, centralno rukovodstvo CNT-FAI-a je ponudilo svoje usluge "pomiritelja“ – od početka insurekcije ovi pregovarači su nagovarali radnike da uklone barikade i vrate se na posao. Rukovodstvu CNT-a u ovom pacifikatorskom programu suprotstavili su se Prijatelji Durutija i drugi/e koji/e su pozivali/e na odbranu savjeta i pobedonosno dovršavanje borbe. Uprkos ovom otporu, CNT je nastavio sa naporima da 'izgladi' razilaženje i sprečio je anarhističke milicionere/ke da uđu u grad. Ovako izolovane, bez spoljne pomoći, pobunjenike/ce iz Barselone bilo je lako opkoliti; dok je CNT pozivao na 'povratak u normalu' staljinisti su počeli da primjenjuju svoje, do tog vremena već i uobičajene, metode represije - ubijajući probrane grupe najradikalnijih elemenata i razoružavajući radnike/ce, i na taj način uspostavljajući 'jedinstvo'. U mjesecima koji su slijedili nakon maja, slična taktika je primjenjena širom Republike Španije: Listerove (Lister) trupe su eliminisale agrarne kolektive, milicije su raspuštene, POUM je zabranjen, a CNT, sada nepotreban, izbačen iz vlade. Savjeti su poraženi godinu dana poslije njihovog pojavljivanja, “hiljadu herojskih dijela” španskog proletarijata nisu bila dovoljna da spriječe pobjedu kontra-revolucije.


IV

Ono što je bilo tako teško postići u Španiji 1936. godine, danas postaje apsolutni minimum za bilo koju proletersku revoluciju. Iskustva španskih radničkih savjeta obezbjeđuju nam primjer samo početaka savjetske snage; tehnički izvori savremenog kapitalističkog doba omogućiće modernom proletarijatu da dostigne za nekoliko dana ono što španski/e revolucionari/ke nikada nisu bili/e u mogućnosti da završe – samoupravljanje nad sredstvima za proizvodnju. Mogućnosti za radikalnu transformaciju društva su danas utoliko veće zbog toga što ekonomsko pitanje može i mora postati banalnost. Pošto je u Španiji revolucionarni cilj bila “puna zaposlenost”, uspješnost bilo kojih budućih savjeta biće mjerena u odnosu na njihove konkretne napore da eliminišu rad što je više moguće. Usled krajnje nepogodnih uslova u kojima se odvijala, španska revolucija nikada nije bila festival, čak ni do stepena do kog je to Komuna bila. Užitak koji je izmakao španskom proletarijatu čeka današnje revolucionare/ke.

Izvan ekonomskog i tehničkog razvoja koji odvajaju savremeni proletarijat od tradicije španskih savjeta, i dalje ostaje osnovna veza – sa mnogim problemima koji su se javili 1936. godine suočavaće se bilo koji revolucionarni pokret. Svojim porazom, španska revolucija je ukazala na ulogu koju su odigrali neprijatelji u okviru redova proleterskih pregovarača, koje nije tako lako prepoznati, kao npr. klovnove različitih lenjinističkih partija. Kao što je Španija pokazala, moć savjeta ne podleže uvek pred spoljnim 'zlikovcima' koje zgodno igraju Noskiji (Noske) i Trockiji sveta; savjeti mogu sami sebe da poraze ako ne uspeju da preduzmu ofanzivu i uspostave svoj autoritet svuda. Savremeni proletarijat će izbjeći sudbinu koja je zadesila revolucionare/ke Kronštata ili Barselone samo kroz svijest o veličini zadataka koji ih čekaju. Primerne akcije španskih savjeta i milicija ne mogu da budu kompenzacija za to što španski proletarijat nije uspeo da uoči prepreke koje su mu i dalje stajale na putu. Radikalna istorija budućnosti biće svesna, ili je neće biti uopšte.

Situacionistička grupa Point-Blank! (1972.)

Tekst je preuzet sa web sajta ASI
Više informacija o španskoj revoluciji

[Bobi]

Direktna demokratija - osnov samostalnog studentskog organizovanja

U knjizi: Borba za znanje: Studentski protest 2006., CAD, Beograd 2007, str. 14-23.

Početkom oktobra 2006. godine na Filozofskom fakultetu, studenti i studenkinje su se samoorganizovali kako bi zaštitili svoja elementarna prava i smanjili visoke školarine. Ubrzo su im se pridružile kolege i koleginice sa drugih fakulteta, a protestne akcije su prerasle u Studentski protest 2006. Ono što izdvaja ovaj protest u odnosu na dosadašnje studentske proteste su organizaciona načela na osnovu kojih su donošene i sprovođene odluke protesta. Shvativši da zvanične studentske organizacije (1) uglavnom nisu funkcionalne i da im niko neće pomoći ako se ne budu sami organizovali, studenti su tražeći model organizovanja, koji će na nabolji način ujediniti efikasnost i demokratiju, došli do direktno-demokratskog organizovanja koje podrazumeva slobodno učešće pojedinca u diskusijama, odlučivanju i akcijama. U praksi, to je realizovano kroz studentske zborove koji su se održavali redovno, bili javni i otvoreni za sve studentkinje i studente, na kojima je svako mogao da izloži svoje mišljenje i da glasa. Posle prvih nesigurnih koraka studenti su brzo naučili da se samostalno organizuju i odlučuju.

Učestvovao sam na prvom zboru, održanom 4. oktobra, kada su, posle duge rasprave, formulisani prvi zahtevi Studentskog protesta. Pre svega, postavljena su pitanja: „Zašto je školarina na Filozofskom fakultetu baš tolika, a ne manja ili veća? Na osnovu čega se određuje visina školarine? Da li uopšte postoji neki kriterijum?“. U raspravu se uključilo dosta prisutnih studenata i studentkinja. Neki su tvrdili da znanje uopšte ne treba naplaćivati i da obrazovanje treba da bude besplatno; s druge strane, neki su sarkastično tvrdili da školarine treba da budu višestruko veće i da svima treba da bude jasno da će u skoroj budućnosti na Univerzitetu biti mesta samo za decu bogatih. Utvrđeno je da školarina na Filozofskom fakultetu iznosi približno oko četiri prosečne zarade, i postavljno je pitanje: „Zašto baš četiri prosečne plate, a ne tri ili pet?“. Sve više prisutnih je bilo ubeđeno da kriterijumi ne postoje i da uprava fakulteta uzima onoliko koliko joj treba. Na kraju je dogovoreno da se od uprave fakulteta zahteva smanjenje školarine na iznos od četiri minimalne zarade.

Takođe, na prvom zboru je izabran protestni odbor čiji se sastav menjao na kasnijim zborovima, koji su bili masovniji. Protestni odbor nije rukovodio protestom, već je imao koordinatorsku ulogu. Njegova osnovna aktivnost bila je organizovanje zborova i protesta. Protestni odbor su činili aktivni, borbeni i požrtvovani studenti i studentkinje, koji su uvek bili u prvim redovima, koji su smišljali akcije i predlagali ih na zborovima. Međutim, oni to nisu radili kao članovi protestnog odbora, već kao pojedinci – učesnici protesta. Ni u jednom trenutku, ni na jednom zboru, se nije moglo čuti da neko nešto predlaže ispred protestnog odobora. Na zborovima su svi bili samo studenti koji učestvuju u protestu i svačiji glas je jednako vredeo. Kada je protestna aktivnost bila smanjena, protestni odbor je, u skladu sa odlukama ranijih zborova, smišljao akcije, pisao saopštenja, organizovao i pokretao inicijative. Za uzvrat, to je pojačavalo aktivnost protesta, zborovi su se češće održavali, a protestni odbor se utapao u studentsku masu koja je preuzimala sve njegove uloge. Tada, a posebno tokom šest dana blokade Filozofskog fakulteta, kada su se zborovi održavali svakodnevno, protestni odbor se rastakao, prestajao je da postoji. Pojavljivao se tek kada se protestna aktivnost smanji, samo da bi dao novi impuls i ponovo nestao među pobunjenim studentima.

Direktna akcija kao argument u pregovorima

Studenti su na zborovima delegirali svoje delegate, koji su na pregovorima sa nadležnima iznosili stavove protesta, ali nisu mogli samostalno da postižu dogovore. Oni su stavove nadležnih prenosili studentima na zborovima, na kojima se potom diskutovalo i odlučivalo o narednim pregovorima i budućim akcijama. Studentski delegati su bili samo pregovarači, a ne ovlašćeni predstavnici. Na taj način je onemogućeno da delegati na svoju ruku, a protiv volje većine studenata, sklapaju dogovore sa nadležnima, kao što se dešavalo prethodnih godina. Uz to, sastav pregovaračkog tima se menjao, na svake naredne pregovore su često odlazili drugi delegati. Time je nadležnima jasno stavljeno do znanja da pregovaraju sa čitavim protestnim zborom, a ne sa nekom pregovaračkom ekipom sa kojom bi se eventualno mogla postići neka nagodba. To je posebno došlo do izražaja poslednih dana blokade Filozofskog fakulteta, kada je vladala velika napetost i među studentima i u upravi fakulteta. Zborovi su se održavali tri puta dnevno, a na svakih nekoliko sati je novih troje ili četvoro ljudi odlazilo na pregovore. Svi smo bili jako umorni, spavalo se malo i neudobno, uglavnom po klupama i podovima, a pregovori su bili posebno dugotrajni i zamarajući. Iscrpljene pregovarače su zamenjivali svežiji i odmorniji, a na zborovima se stalno diskutovalo o aktuelnoj situaciji. Dekan je bio vrlo nezadovoljan, jer „ni sam više nije znao sa kim pregovara“.

Tokom protesta, ako nadležni nisu bili raspoloženi za razgovor sa studentskim delegatima ili su se ponašali cinično i uvredljivo, studenti su ih masovnim i neposrednim akcijama primoravali ne samo na pregovore, već i na ustupke. Recimo, kada na zasedanju Konferencije univerziteta Srbije (KONUS), 6. novembra, nije doneta odluka o izjednačavanju zvanja, studenti su upali u Rektorat i blokirali članove KONUS-a u svečanoj sali. Ova akcija je rezultirala pregovorima između studenata i tadašnjeg rektora, Dejana Popovića. Takođe, pošto ministar prosvete nije hteo da primi delegate protesta, 16. novembra je blokirana ulica Kneza Miloša, a potom su u Nemanjinoj ulici studenti seli na kolovoz, ispred zgrade Ministarstva prosvete i sporta, prekinuvši saobraćaj na 30 minuta. Tadašnja pomoćnica ministra za visoko obrazovanje, Emilija Stanković (2), je ponudila da primi studentsku delegaciju, ali studenti nisu hteli da razgovaraju sa njom – jer svrha ove akcije nije bila iznuditi razgovor sa nadležnima, već pokazati javnosti da je sila jedini jezik koji oni razumeju. Posebno treba istaći blokadu rada Filozofskog fakulteta, do 22. do 28. novembra, kojom su studenti primorali upravu Filozofskog fakulteta i Senat Univerziteta u Beogradu da podrže studentske zahteve.

Pokazalo se da neposredna akcija obezbeđuje povoljniju pregovaračku poziciju od predstavničke akcije. Jednostavno, pokazalo se da je veća šansa da će nadležni saslušati i uvažiti mišljenje dvesta studenata, koji su blokirali sedamdeset delegata KONUS-a u svečanoj sali Rektorata, nego argumente troje predstavnika studentskih organizacija, koji su na tu sednicu KONUS-a došli kao „zvanični studentski predstavnici“. U tom smislu, blokada Filozoskog fakulteta obezbeđuje znatno bolju pregovaračku poziciju od ispisivanja lepih želja na studentskom „zidu plača“ (3). Zaobilaženje posrednika i uzimanje stvari u svoje ruke, tj. direktna akcija, je tako jasna ideja, tako očigledna, da je definiše i objašnjava sâmo izgovaranje tih reči. (4)

Funkcioneri protiv studenata

Mnogi su bili iznenađeni kada su se zvanične studentske organizacije ogradile od studenata u protestu i osudile ove akcije karakterišući ih kao „radikalne i nasilne“ (5). Međutim, od početka protesta bilo je jasno da funcioneri ovih organizacija ne odobravaju metode borbe i organizovanja studenata u protestu. Oni su želeli da preuzmu pregovaranje i kontakte sa medijima, tvrdeći da „obični“ studenti jednostano nemaju dovoljno iskustva, informacija i argumenata za to. Studentskim funkcionerima je posebno smetalo direktno-demokratsko organizovanje, zborovi i kolektivno odlučivanje. Neki od njih su otvoreno tvrdili da „masa nije u stanju da samostalno razmišlja i odlučuje“, već da joj treba vođstvo koje bi je vodilo u „pravom“ smeru. Pri tome su, naravno, smatrali da oni treba da budu to vođstvo.

Funcioneri zvaničnih studentskih organizacija su već na samom početku protesta, instinktivno, osetili da bi moglo biti opasno ako se studenti organizuju samostalno i direktno-demokratski. Kakvu su to opasnost predosetili? – Opasnost za svoje funkcije, položaje i za svoj status posrednika između nadležnih i studenata. Jer, ako studenti preuzmu inicijativu, sami se organizuju, sami delegiraju pregovarače – kome onda uopšte trebaju studentske organizacije i njihovi funkcioneri? Kao što je već rečeno, direktna demokratija napada sve strukture koje su otuđene od studenata tako što studentkinjama i studentima omogućava da sami odlučuju o svim bitnim pitanjima. Snaga protesta izvire neposredno iz studenata – iz akcija, zborova i diskusija. Upravljanje i odlučivanje postaju opšti, a sve nedemokratske i predstavničke strukture postaju suvišne i prevaziđene. Našavši se u takvoj situaciji, funkcioneri studentskih organizacija su pokušali da nabede samoorganizovane studente da su zapravo neorganizovani, da predstave sebe kao spasitelje i da se nametnu kao zvanični predstavnici, samo da bi opravdali sopstvene funcije i postojanje svojih organizacija. Međutim, bilo je već kasno, jer je svima postalo jasno da oni više nikome nisu potrebni.

Kuda vodi studentski parlametnarizam?

Krajem oktobra, kada je protest bio u punom jeku, počela je priča o prvim izborima za Studentski parlamet, koji su trebali da se održe u to vreme. Pošto studentski parlamenti do tada nisu postojali, neki studenti su pomislili da će kroz parlament moći da reše neke probleme koji postoje na fakultetima. Međutim, to predstavničko telo nije predviđeno za takve zadatke. Studentski parlament je osmišljen kao „organ“ fakulteta „preko kojeg“ je predviđeno da „studenti štite svoja prava i ostvaruju svoje interese“ (6). Na taj način parlament postaje posrednik između studenata i uprave fakulteta. Studentski parlament je spas za uprave fakulteta, za njih je on amortizer studentskog gneva. Uz to, studentski parlamenti su po pravilu u službi fakultetskih uprava koje ih koriste protiv studenata (7). Funkcioneri zvaničnih studentskih organizacija su videli priliku da ožive svoje posustale organizacije, koje bi nastavile da postoje kroz parlamente. One će igrati ulogu studentskih partija koje organizuju studentske predizborne kampanje za studentske izbore.

Studentski parlament teži da od studenata u potpunosti otuđi neposredan uticaj na dešavanja na fakultetu. On to čini mnogo temeljnije i totalitarnije nego što su to studentske organizacije ikada mogle. Već sada uprave fakulteta insistiraju da sva komunikacija sa studentima ide kroz institucije i preko „legalnih studentskih predstavnika“ (8). Studentski predstavnici to koriste pokušavajući da svoj legalitet predstave kao legitimitet, a svoje postojanje kao neophodno. Na nekim fakultetima nije ni bilo izbora za studentski parlament nego je student prodekan upravi dostavio spisak studenata koji su „izabrani“. Pri tome, ti studenti, baš kao i sam student prodekan, najčešće su članovi neke od zvaničnih studentskih organizacija. U nekim parlamentima čak postoje „zagarantovana mesta“ (9) za predstavnike studentskih organizacija.

Dalje, pravilnicima o radu nekih studentskih parlamenata predviđeno je da „sredstva za rad studentskog parlamenta iznose 2% na godišnjem nivou od uplata samofinansirajućih studenata“ (10). Očigledno je da će se ovi parlamenti naći u poziciji sukoba interesa kad god studenti budu želeli da se školarine smanje. Parlamentarcima je u interesu da što više njihovih kolega i koleginica bude na samofinansirajućem statusu i da školarine i druge naknade budu što više, kako bi studentski parlament imao što veći budžet. Sa druge strane jedan od zadataka studentskog parlamenta trebalo bi da bude zaštita studentskih interesa, a to podrazumeva i sniženje školarina. Tako će studentski parlamentarci iznova upadati u procep između svoje dužnosti i svog materijalnog interesa.

Pravilnicima je predviđeno da će svaki član parlamenta koji svojim postupcima „pričinjava štetu Parlamentu ili Fakultetu“ (11) morati da nadoknadi štetu i biti disciplinski gonjen. Međutim, zar oni koji se bore za smanjenje školarina ne nanose štetu i studentskom parlamentu i fakultetu, koji se finansiraju od studenata? Takođe, iako se u pravilnicima navodi da je „rad u parlamentu volonterski“ (12), u istim pravilnicima se može pročitati da predsednik studentskog parlamenta „određuje naknadu za rad angažovanih“ (13). Nije jasno da li se ovde pod volonterskim radom podrazumeva rad za koji se dobija novčana nadoknada ili ne. To ostavlja prostora za eventualne zloupotrebe do kojih može doći u praksi. Ukoliko bi došlo do toga, članovi parlamenta bi se našli u izuzetno ozbiljnom sukobu interesa u kome bi prevagu nad dužnošću lako mogla da odnese lična materijalna korist. Posebno zabrinjava to što se na nekim fakultetima već govori o tome da samofinansirajućim studentima i budžetskim studentima koji nemaju „dovoljno visok prosek“ ne bi trebalo omogućiti da se kandiduju na izborima za studentski parlament.

Studentski parlamenti su za svega nekoliko meseci svog postojanja pokazali visok nivo korumpiranosti i nedemokratičnosti. Uzrok ovakvog razvoja događaja nije, kako bi neki mogli da pomisle, zato što su u parlamente ušli samo loši i korumpirani ljudi, već zato što je suština sistema, koji pojedincu daje moć da odlučuje u ime drugih, takva da ljude pretvara u loše i korumpirane. Funkcioneri zvaničnih studentskih organizacija izjavljuju da se bore protiv apatije i pasivnosti. Međutim, oni u isto vreme pozivaju studente da jednom godišnje izađu na izbore za studentski parlament i tako, u praksi, na druge prenesu ne samo svoje pravo odlučivanja već i razmišljanja o postojećim problemima. Na taj način oni zapravo proizvode i reprodukuju tu apatičnost i pasivnost protiv kojih se deklarativno bore.

Buđenje pojedinca kroz kolektivnu akciju

Sa druge strane, da bi direktna demokratija zaista funkcionisala, ljudi moraju razmišljati i diskutovati o problemima, učestvovati u odlučivanju i akcijama. Osim toga, od svake uzurpacije moraju braniti svoje pravo da neposredno odlučuju, pa i od pokušaja protestnog odbora ili pregovaračkog tima da se nametnu kao vođstvo protesta. Kroz direktno demokratski proces pojedinac postaje svesniji, borbeniji i spremniji da se organizuje i suprotstavi svakoj nepravdi sa kojom se susretne. To je osnovna razlika između direktne demokratije i studentskog parlamentarizma. Direktna demokratija zahteva svesne i borbene ljude, a studentskom parlamentarizmu najviše odgovara da studenti budu pasivni i izolovani.

Na mene je jedan zbor ostavio posebno snažan utisak, i to onaj koji je održan dan pred kraj blokade Filozofskog fakulteta, u ponedeljak 27. novembra 2006. godine sa početkom u 15h. Delegati su došli sa pregovora i doneli dekanov predlog platforme koji je bio tendenciozan, loš i suviše apstraktan. Ljudi na zboru su reagovali vrlo oštro, niko nije bio zadovoljan ponuđenom platformom. Pregovarači su bili veoma umorni i pomalo defetistički raspoloženi, predlagali su da se takva platforma prihvati uz neznate izmene, objašnjavajući da su i oni nezadovoljni, ali da je to najbolje što se može dobiti. Rekli su da je dekan dao ultimatum – ili će studenti prihvatiti njegov predlog platforme ili će on sutra razbiti blokadu svim raspoloživim sredstvima. Pretio je da će satanizovati protest u medijima. Neki studenti su predlagali da se blokada prekine jer im se činilo da su svi iscrpljeni i da ne možemo više izdržati. Sa druge strane neki su predlagali da se kao odgovor na pretnje dekana protest radikalizuje, da se ulazna vrata i svi prolazi blokiraju lancima. Svi su bili iznenađeni platformom koju je dekan ponudio, jer niko nije očekivao tako apstraktna rešenja za tako konkretne probleme. Svi su bili besni, ali u vazduhu je visilo pitanje – Ako odbijemo ponuđenu platformu, da li ćemo imati snage da izdržimo još četiri ili pet dana? Da li ćemo uopšte moći da izdržimo još jedan dan?

Dosta ljudi se javljalo za reč, mišljenja su bila podeljena, govori su bili burni, dinamični. Svi su bili veoma uzbuđeni. Sala 101 u kojoj se održavao zbor je bila prepuna, svi prozori su bili zatvoreni, vazduh je bio izuzetno vlažan i teško se disalo. Ljudi su stalno izlazili iz sale da bi udahnuli malo svežeg vazduha, ali su se ubrzo vraćali jer nisu hteli da propuste raspravu i odlučivanje. Ispred sale je takođe bilo dosta ljudi. Kada sam iz hodnika ulazio u salu, činilo mi se kao da ulazim u pećnicu, tako je bilo toplo unutra. I sama atmosfera je bila vrela. Tada su počeli da se javljaju mnogi studenti koji se nisu čuli na prethodnim zborovima. Mnogi su govorili u korist nastavka blokade. Međutim, oni koji su bili na pregovorima su i dalje zagovarali prihvatanje platforme uz manje izmene. Tada je prvi put od početka zbora bilo postavljeno pitanje: „Da li prihvatiti ovakvu platformu?“. Veliki deo od preko trista ljudi koji su bili u sali u glas je rekao: „Ne!“ Oni koji su bili na hodniku su nagrnuli unutra da bi čuli šta se dešava. Diskusija je nastavljena. Opet su se sukobljavala mišljenja onih koji su smatrali da blokadu treba prekinuti i onih koji su bili za nastavak blokade. Govorili su mnogi studenti čija su mi lica bila samo delimično poznata, koji su se u protest uključili na samoj blokadi. Mnogi studenti, koji su po prvi put govorili, su održali jako inspirativne, zapaljive govore. Govorili su – Mi imamo snage, možemo da izdržimo! Izdržaćemo! Pobedićemo! Nećemo pokleknuti pred pretnjama i ucenama! To je bilo presudno da se blokada nastavi. To nam je svima dalo novu snagu, kao da je energija zbora dala novu energiju onima koji su bili umorni i odagnala sumnje onima koji su bili sumnjičavi. Oni koji su nekoliko desetina minuta ranije bili za prekidanje blokade, sada su vatreno zagovarali nastavak. Opet je postavljeno pitanje, da li prihvatiti platformu ili ne. Ovaj put je odgovor bio još glasniji: „Ne!“.

Razgovor je krenuo u drugom smeru – šta preduzeti? Pošto se sutradan u Rektoratu održavala sednica Senata Univerziteta u Beogradu, odlučeno je da se zakaže protest koji bi se poklopio sa održavanjem sednice. Ponovo se insistiralo da se nabave lanci i blokiraju vrata i prolazi. Neki su predlagali da se, ako dekan ne prihvati da napravi značajne izmene u platformi, narednog dana blokira dekanat i deo zgrade u kome su profesorski kabineti. Predlagano je da se, ako Senat ne prihvati platformu, delegati Senata blokiraju u Rektoratu dok ne donesu ispravnu odluku. Bilo je i mnogih drugih predloga, ali je na kraju dogovoreno da se postupa u skladu sa razvojem događaja i da moramo odlučno reagovati na svaku njihovu kontrameru usmerenu protiv nas. Novi pregovarači su potom otišli kod dekana da mu saopšte da je zbor odbio njegov predlog platforme, a nekoliko ljudi je otišlo da nabavi lance.

Na tom zboru sam shvatio da smo zaista uspeli da izgradimo jednu direktno-demokratsku strukturu koja je u stanju da izrazi kolektivnu volju studenata i studentkinja, i sprovede je u delo. Studenti su svesno odbili da budu vođeni i zastupani, jer su shvatili da imaju mogućnost da sami upravljaju sobom, ali i da su kao kolektiv sposobni da na pravi način analiziraju i tumače probleme sa kojima su suočeni, kao i su kompetentni da te probleme rešavaju. Tokom ovog protesta mnogi studenti i studentkinje su napredovali i razvijali se kao ličnosti, postali odlučniji i otvoreniji, počeli su da kritički razmišljaju. Oni koji su na početku protesta bili uglavnom ćutljivi i inertni, počeli su da preuzimaju inicijativu, da pokreću akcije, da aktivno učestvuju u diskusijama i odlučivanju. Mnogi su počeli da promišljaju probleme Univerziteta, ali i čitavog društva, probleme koji ih se direktno tiču, a o kojima nikada ranije nisu razmišljali. Zahvaljujući direktno-demokratskim načelima, na kojima je protest bio zasnovan, cvetali su duh pobune i kritička misao.

Ono što smo postigli tokom jeseni 2006. godine je samo prvi korak u stvaranju jednog masovnog studentskog pokreta, zasnovanog na načelima uzajamne solidarnosti i direktne demokratije. Pokreta koji će biti u stanju ne samo da se suprotstavi visokim školarinama i trendu komercijalizacije znanja, već i da postavi temelje za rešavanje drugih ozbiljnih društvenih problema. Moramo se dobro organizovati na fakultetima i međusobno se povezati jer samo tako ćemo moći da uspešno odgovorimo na sve izazove sa kojima ćemo se suočiti u budućnosti.

Tadej Kurepa,
student Fizičkog fakulteta u Beogradu
član Protestnog odbora Studentskog protesta 2006.


Napomene:

(1) Pre svega centrale Saveza studenata Beograda i Studentske unije Srbije, ali i njihove lokalne podružnice na fakultetima koje su se pokazale kao izuzetno nefunkcionalne.

(2) Uhapšena tri meseca kasnije, zajedno sa dekanom i desetak profesora Pravnog fakulteta u Kragujevcu, pod sumnjom da je učestvovala u organizovanoj kriminalnoj grupi koja je prodavala ispite i diplome.

(3) Uporedi:

Violeta Nedeljković, „Studenti ne odustaju od zahteva“, u: Blic, 29. novembar 2006. Dostupno na internetu:
http://www.blic.co.yu/blic/arhiva/2006-11-...ane/drustvo.htm (posećeno 15. februara 2007.)

M. J. „Studenti ne žele degradiranje diploma“, u Glas javnosti, 18. novembar 2006. Dostupno na internetu:
http://arhiva.glas-javnosti.co.yu/arhiva/2...T06111701.shtml (posećeno 15. februara 2007.)

(4) Emil Puže, Direktna akcija, Liber/CLS, Beograd, 2005.

(5) Vidi: M. J. „Master afera otkrila krizu institucija“, u Glas javnosti, 3. decembar 2006. Dostupno na internetu:
http://arhiva.glas-javnosti.co.yu/arhiva/2...D06120202.shtml (posećeno 15. februara 2007.)

(6) Statut Univerziteta u Beogradu, članovi 59. i 60; član 70. (statut usvojen 14. septembra 2006); vidi i statute pojedinačnih fakulteta. Slične formulacije nalaze se u statutuma i pravilnicima većine studentskih parlamenata.

(7) Vidi: M. J. „Ni studenti nisu što su nekad bili“, u: Glas javnosti, 17. novembar 2006. Dostupno na internetu:
http://arhiva.glas-javnosti.co.yu/arhiva/2...D06111601.shtml (posećeno 15. februara 2007.)

(8) Vidi: „Obaveštenje studentima Arhitektonskog fakulteta“ koje je potpisala Milica Veličković, studentinja prodekanka Arhitektonskog fakulteta, 22. decembra 2006.

(9) Npr. na Filološkom fakultetu šest mesta u parlamentu je rezervisano za predstavnike zvaničnih stud. organizacija. Pravilnik o organizaciji i radu Studentskog parlamenta Filološkog fakulteta, član 22. stav 1. (pravilnik usvojen u novembru 2006.)

(10) Npr. Pravilnik o organizaciji i radu Studentskog parlamenta Filološkog fakulteta, član 66. stav 1; (pravilnik usvojen u novembru 2006.) Vidi i pravilnike parlamenta Bilološkog fakulteta, Univerziteta umetnosti, itd.

(11) Npr. Pravilnik o organizaciji i radu Studentskog parlamenta Filološkog fakulteta, član 64. stav 2. (pravilnik usvojen u novembru 2006.) Vidi i pravilnike parlamenta Matematičkog fakulteta, Biološkog fakulteta, itd.

(12) Pravilnik o organizaciji i radu Studentskog parlamenta Filološkog fakulteta, član 13. stav 3; član 31. stav 3; član 40. stav 2; član 56. stav 1; (pravilnik usvojen u novembru 2006.) Vidi i pravilnik parlament Biološkog fakulteta, itd.

(13) Npr. Pravilnik o organizaciji i radu Studentskog parlamenta Filološkog fakulteta, član 42. stav 12: (pravilnik usvojen u novembru 2006.)

[Bobi]

Evo dva teksta koji se između ostalog bave i uvođenjem radničkih saveta tokom Revolucije u Španiji 1936:

Španski građanski rat - anarhizam u akciji

Kolektivi u Španskoj revoluciji